احادیث منتخب ۳
27 دی 1399 - 22:24
بازدید 39
پ
پ

آزاد شدن کنیز در قبال دادن یک شاخه گل به امام حسن علیه السلام

بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج‏۴۳ ؛ ص۳۴۳       مناقب آل أبي طالب عليهم السلام (لابن شهرآشوب) ؛ ج‏۴ ؛ ص۱۸

وَ قَالَ أَنَسٌ‏ حَيَّتْ جَارِيَةٌ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ع بِطَاقَةِ رَيْحَانٍ فَقَالَ لَهَا أَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ فَقُلْتُ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ أَدَّبَنَا اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ‏ وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها (النساء : ۸۶) الْآيَةَ وَ كَانَ أَحْسَنَ مِنْهَا إِعْتَاقُهَا.

وَ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ع‏

إِنَّ السَّخَاءَ عَلَى الْعِبَادِ فَرِيضَةٌلِلَّهِ يُقْرَأُ فِي كِتَابٍ مُحْكَمٍ‏
وَعَدَ الْعِبَادَ الْأَسْخِيَاءَ جِنَانَهُ‏وَ أَعَدَّ لِلْبُخَلَاءِ نَارَ جَهَنَّمَ‏
مَنْ كَانَ لَا تُنْدِي يَدَاهُ بِنَائِلٍ‏الرَّاغِبِينَ فَلَيْسَ ذَاكَ بِمُسْلِمٍ‏

انس مي گويد: يك كنيز زر خريد يك شاخه ريحان بعنوان هديه براى امام حسن آورد و آن بزرگوار او را در راه خدا آزاد نمود.

من به آن حضرت گفتم: براى يك شاخه ريحان او را آزاد نمودى!؟

فرمود: (خدا در قرآن، سوره نساء، آيه ۸۵ مي فرمايد:) هر گاه چيزى به شما به عنوان هديه دادند شما نيكوتر از آن را تلافى نمائيد يا همان مقدار را تلافى كنيد. جزاى نيكوى اين زن اين بود كه او را در راه خدا آزاد نمايم.

اين اشعار از امام حسن عليه السلام است‏

۱- ان السخاء على العباد فريضةللَّه يقرأ في كتاب محكم‏

۱- يعنى بذل و بخشش براى بندگان خدا يك امر واجبى است كه در قرآن كريم خوانده مى‏شود.

۲- خدا بهشت خود را به بندگان بخشنده وعده داده، و جهنم را براى افراد بخيل مقرر فرموده است.

۳- كسى كه دستهايش براى بى‏نوايان بخشنده نباشد او مسلمان نخواهد بود.

بلند همتی و بذل و بخشش امام حسن علیه السلام

وَ مِنْ هِمَّتِهِ ع مَا رُوِيَ‏ أَنَّهُ قَدِمَ الشَّامَ إِلَى عِنْدِ مُعَاوِيَةَ فَأَحْضَرَ بَارْنَامَجاً بِحِمْلٍ عَظِيمٍ وَ وَضَعَ قِبَلَهُ ثُمَّ إِنَّ الْحَسَنَ ع لَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ خَصَفَ خَادِمٌ نَعْلَهُ فَأَعْطَاهُ الْبَارْنَامَجَ.

از جمله بلند همتى امام حسن اين است كه آن حضرت در شام نزد معاويه رفت و يك بار نامه مفصلى را در مقابل آن بزرگوار نهادند. وقتى امام حسن خواست از نزد معاويه خارج شود خادمى كفش آن حضرت را دوخت. امام عليه السّلام آنچه را كه در آن بارنامه نوشته بود به وى عطا كرد.

حلم امام حسن علیه السلام در برخورد با مرد شامی

بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج‏۴۳ ؛ ص۳۴۴

وَ مِنْ حِلْمِهِ‏ مَا رَوَى الْمُبَرَّدُ وَ ابْنُ عَائِشَةَ أَنَّ شَامِيّاً رَآهُ رَاكِباً فَجَعَلَ يَلْعَنُهُ وَ الْحَسَنُ لَا يَرُدُّ فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ الْحَسَنُ ع فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَ ضَحِكَ فَقَالَ أَيُّهَا الشَّيْخُ أَظُنُّكَ غَرِيباً وَ لَعَلَّكَ شَبَّهْتَ فَلَوِ اسْتَعْتَبْتَنَا أَعْتَبْنَاكَ وَ لَوْ سَأَلْتَنَا أَعْطَيْنَاكَ وَ لَوِ اسْتَرْشَدْتَنَا أَرْشَدْنَاكَ وَ لَوِ اسْتَحْمَلْتَنَا أَحْمَلْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ جَائِعاً أَشْبَعْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ عُرْيَاناً كَسَوْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ مُحْتَاجاً أَغْنَيْنَاكَ وَ إِنْ كُنْتَ طَرِيداً آوَيْنَاكَ وَ إِنْ كَانَ لَكَ حَاجَةٌ قَضَيْنَاهَا لَكَ فَلَوْ حَرَّكْتَ رَحْلَكَ إِلَيْنَا وَ كُنْتَ ضَيْفَنَا إِلَى وَقْتِ ارْتِحَالِكَ كَانَ أَعْوَدَ عَلَيْكَ لِأَنَّ لَنَا مَوْضِعاً رَحْباً وَ جَاهاً عَرِيضاً وَ مَالًا كَثِيراً فَلَمَّا سَمِعَ الرَّجُلُ كَلَامَهُ بَكَى ثُمَّ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ خَلِيفَةُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ‏ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ‏ وَ كُنْتَ أَنْتَ وَ أَبُوكَ أَبْغَضَ خَلْقِ اللَّهِ إِلَيَّ وَ الْآنَ أَنْتَ أَحَبُّ خَلْقِ اللَّهِ إِلَيَّ وَ حَوَّلَ رَحْلَهُ إِلَيْهِ وَ كَانَ ضَيْفَهُ إِلَى أَنِ ارْتَحَلَ وَ صَارَ مُعْتَقِداً لِمَحَبَّتِهِمْ.

نيز مبرد و ابن عائشه روايت كرده‏اند: كه مردى از اهل شام با امام حسن كه سوار بود مصادف شد، آن شخص شروع به لعن امام حسن نمود. ولى آن‏ بزرگوار جواب وى را رد نمى‏كرد. هنگامى كه آن مرد ساكت شد امام حسن عليه السّلام به وى سلام كرد و خنديد و به او فرمود: گمان مي كنم غريب باشى: شايد امر بر تو مشتبه شده باشد؟ اگر از ما رضايت بخواهى رضايت مي دهيم. اگر چيزى بخواهى به تو عطا خواهيم نمود، اگر از ما راهنمائى بخواهى تو را هدايت مي نمائيم، اگر حاجتى داشته باشى روا مي كنيم، اگر گرسنه باشى تو را غذا مي دهيم، اگر برهنه باشى لباس به تو مي پوشانيم، اگر محتاج باشى تو را بى‏نياز خواهيم كرد، اگر رانده شده باشى تو را پناه مي دهيم، چنانچه احتياجى داشته باشى به داد تو مي رسيم، اگر اثاث مسافرت خود را بيارى و مهمان ما باشى تا موقعى كه بخواهى بروى براى تو بهتر است. زيرا ما مهمانخانه‏اى داريم، مقامى وسيع داريم، ثروت فراوانى داريم.موقعى كه آن مرد شامى اين سخنان را از امام حسن عليه السّلام شنيد گريان شد و گفت: شهادت مي دهم كه تو در روى زمين خليفه خدائى، خدا بهتر مي داند كه مقام رسالت را كجا قرار دهد، تو و پدرت نزد من دشمنترين خلق خدا بوديد، ولى اكنون تو نزد من محبوبترين خلق خدائى.آنگاه اثاث خود را برداشت و نزد امام حسن برد و مهمان آن بزرگوار بود تا آن موقعى كه حركت كرد و رفت و دوستى اين خاندان را از اعتقادات خويشتن قرار داد.

بینه ی امام صادق (ع) ، حدیث مرد خراسانی و تنور                       

  بحار الأنوار (ط – بيروت) ؛ ج‏۴۷ ؛ ص۱۲۳

المناقب لابن شهرآشوب حَدَّثَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مَأْمُونٍ الرَّقِّيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ سَيِّدِي الصَّادِقِ ع إِذْ دَخَلَ سَهْلُ بْنُ الْحَسَنِ الْخُرَاسَانِيُّ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ ثُمَّ جَلَسَ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَكُمُ الرَّأْفَةُ وَ الرَّحْمَةُ وَ أَنْتُمْ أَهْلُ بَيْتِ الْإِمَامَةِ مَا الَّذِي يَمْنَعُكَ أَنْ يَكُونَ لَكَ حَقٌّ تَقْعُدُ عَنْهُ وَ أَنْتَ تَجِدُ مِنْ شِيعَتِكَ مِائَةَ أَلْفٍ يَضْرِبُونَ بَيْنَ يَدَيْكَ بِالسَّيْفِ فَقَالَ لَهُ ع اجْلِسْ يَا خُرَاسَانِيُّ رَعَى اللَّهُ حَقَّكَ ثُمَّ قَالَ يَا حَنِيفَةُ اسْجُرِي التَّنُّورَ فَسَجَرَتْهُ حَتَّى صَارَ كَالْجَمْرَةِ وَ ابْيَضَّ عُلْوُهُ ثُمَّ قَالَ يَا خُرَاسَانِيُّ قُمْ فَاجْلِسْ فِي التَّنُّورِ فَقَالَ الْخُرَاسَانِيُّ يَا سَيِّدِي يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لَا تُعَذِّبْنِي بِالنَّارِ أَقِلْنِي أَقَالَكَ اللَّهُ قَالَ قَدْ أَقَلْتُكَ فَبَيْنَمَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ هَارُونُ الْمَكِّيُّ وَ نَعْلُهُ فِي سَبَّابَتِهِ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ الصَّادِقُ ع أَلْقِ النَّعْلَ مِنْ يَدِكَ وَ اجْلِسْ فِي التَّنُّورِ قَالَ فَأَلْقَى النَّعْلَ مِنْ سَبَّابَتِهِ ثُمَّ جَلَسَ فِي التَّنُّورِ وَ أَقْبَلَ الْإِمَامُ ع يُحَدِّثُ الْخُرَاسَانِيَّ حَدِيثَ خُرَاسَانَ حَتَّى كَأَنَّهُ شَاهِدٌ لَهَا ثُمَّ قَالَ قُمْ يَا خُرَاسَانِيُّ وَ انْظُرْ مَا فِي التَّنُّورِ قَالَ فَقُمْتُ إِلَيْهِ فَرَأَيْتُهُ مُتَرَبِّعاً فَخَرَجَ إِلَيْنَا وَ سَلَّمَ عَلَيْنَا فَقَالَ لَهُ الْإِمَامُ ع كَمْ تَجِدُ بِخُرَاسَانَ مِثْلَ هَذَا فَقَالَ وَ اللَّهِ وَ لَا وَاحِداً فَقَالَ ع لَا وَ اللَّهِ وَ لَا وَاحِداً فَقَالَ أَمَا إِنَّا لَا نَخْرُجُ فِي زَمَانٍ لَا نَجِدُ فِيهِ خَمْسَةً مُعَاضِدِينَ لَنَا نَحْنُ أَعْلَمُ بِالْوَقْتِ‏.

مناقب- مأمون رقّی گفت: وقتى خدمت حضرت صادق عليه السّلام بودم سهل‏ بن‏ حسن‏ خراسانى‏ وارد شد سلام كرده و نشست. عرض كرد يا ابن رسول اللَّه چقدر شما رؤف و مهربان هستيد شما امام هستيد چرا دفاع از حق خود نمى‏كنيد با اين كه بيش از صد هزار شيعه شمشير زن داريد. فرمود بنشين خراسانى خدا جانب تو را رعايت كند. به كنيزى به نام حنيفه فرمود: تنور را بيفروزد. تنور افروخته شد چنانچه يك پارچه آتش گرديد و قسمت بالاى آن سفيد شد. بعد رو به مرد خراسانى نموده فرمود برو بنشين داخل تنور. خراسانى شروع به التماس نموده يا ابن رسول اللَّه من را با آتش مسوزان. از جرم من درگذر خدا از تو بگذرد. فرمود تو را بخشيدم.در همين موقع هارون مكى وارد شد يك كفش خود را به انگشت گرفته بود عرض كرد: السلام عليك يا ابن رسول اللَّه. امام فرمود: نعلين را از دست خود بيانداز و برو داخل تنور بنشين. نعلين را انداخت و داخل تنور نشست.

امام صادق (ع) شروع كرد با مرد خراسانى به صحبت كردن از جريانهاى خراسان مثل اين كه در خراسان بوده بعد فرمود خراسانى برو ببين در تنور چه خبر است به جانب تنور رفتم ديدم چهار زانو در تنور نشسته از تنور خارج شد به ما سلام كرد امام عليه السّلام فرمود از اينها در خراسان چند نفر پيدا مى‏شود؟. عرض كرد به خدا قسم يك نفر هم نيست نه به خدا يك نفر هم پيدا نمى‏شود فرمود ما در زمانى كه پنج نفر ياور نداشته باشيم قيام نخواهيم كرد ما خودمان موقعيت مناسب را بهتر مي دانيم.

مناظره ی امام صادق ع با ابن ابی العوجاء در توحید

– ابن ابى العوجاء دهرى و از طبیعیّون بوده و به خدا و معاد اعتقاد نداشته است امام (ع) در مرحله اول او را از انكار به شكُّ و ترديد وارد ساخت و فرمود، اگر خدا و معاد و پاداش و كيفرى باشد مسلمين از عذاب و دوزخ نجات يافته و شما گرفتاريد و اگر پاداش و كيفرى نباشد مسلمين زيانى نبرده و با شما برابرند زيرا كه هر دو زندگى كرديد و نابود شديد سپس براى اثبات وجود صانع و ظهور و آشكارى او آثار قدرتش را در وجود شخص ابن ابى العوجاء كه از همه چيز به او نزديكتر است گواه مي گيرد به اين بيان كه پيدا شدن انسان و پيرى و ناتوانى و شادى و خشم و ده‏ها حالت ديگرى كه يكى پس از ديگرى بر انسان عارض مى‏شود خود انسان مي داند كه از اختيار او خارج است و خود او باعث اين حوادث و آثار نيست و هیچ انسانی دوست ندارد که پیر و ناتوان و مریض و غمگین و… شود و همه ی اینها نشان می دهند که یک قوّه ی قاهره ای است که ما را می چرخاند و از حالی به حالی می کند و با این کار دائماً خودش را در ما می نمایاند .ولی ما نمی توانیم راجع به او چیزی بگوییم فقط می دانیم که هست . 

الكافي (ط – الإسلامية) ؛ ج‏۱ ؛ ص۷۴

– عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍ‏ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَسِّنٍ الْمِيثَمِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي مَنْصُورٍ الْمُتَطَبِّبِ فَقَالَ أَخْبَرَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِي قَالَ كُنْتُ أَنَا وَ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُقَفَّعِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَقَالَ ابْنُ الْمُقَفَّعِ تَرَوْنَ هَذَا الْخَلْقَ وَ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى مَوْضِعِ الطَّوَافِ مَا مِنْهُمْ أَحَدٌ أُوجِبُ لَهُ اسْمَ الْإِنْسَانِيَّةِ إِلَّا ذَلِكَ الشَّيْخُ الْجَالِسُ يَعْنِي أَبَا عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع فَأَمَّا الْبَاقُونَ فَرَعَاعٌ وَ بَهَائِمُ‏ فَقَالَ لَهُ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ وَ كَيْفَ أَوْجَبْتَ هَذَا الِاسْمَ لِهَذَا الشَّيْخِ دُونَ هَؤُلَاءِ قَالَ لِأَنِّي رَأَيْتُ عِنْدَهُ مَا لَمْ أَرَهُ عِنْدَهُمْ فَقَالَ لَهُ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ لَا بُدَّ مِنِ اخْتِبَارِ مَا قُلْتَ فِيهِ مِنْهُ قَالَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ الْمُقَفَّعِ لَا تَفْعَلْ فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَيْكَ مَا فِي يَدِكَ‏ فَقَالَ لَيْسَ ذَا رَأْيَكَ وَ لَكِنْ تَخَافُ أَنْ يَضْعُفَ‏ رَأْيُكَ عِنْدِي فِي إِحْلَالِكَ‏ إِيَّاهُ الْمَحَلَّ الَّذِي وَصَفْتَ فَقَالَ ابْنُ الْمُقَفَّعِ أَمَّا إِذَا تَوَهَّمْتَ عَلَيَّ هَذَا فَقُمْ إِلَيْهِ وَ تَحَفَّظْ مَا اسْتَطَعْتَ مِنَ الزَّلَلِ وَ لَا تَثْنِي عِنَانَكَ إِلَى اسْتِرْسَالٍ‏ فَيُسَلِّمَكَ إِلَى عِقَالٍ‏ وَ سِمْهُ مَا لَكَ أَوْ عَلَيْكَ قَالَ فَقَامَ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ وَ بَقِيتُ أَنَا وَ ابْنُ الْمُقَفَّعِ جَالِسَيْنِ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَيْنَا ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ قَالَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ الْمُقَفَّعِ مَا هَذَا بِبَشَرٍ وَ إِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا رُوحَانِيٌّ يَتَجَسَّدُ إِذَا شَاءَ ظَاهِراً وَ يَتَرَوَّحُ إِذَا شَاءَ بَاطِناً فَهُوَ هَذَا فَقَالَ لَهُ وَ كَيْفَ ذَلِكَ قَالَ جَلَسْتُ إِلَيْهِ فَلَمَّا لَمْ يَبْقَ عِنْدَهُ غَيْرِي ابْتَدَأَنِي فَقَالَ إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ عَلَى مَا يَقُولُ هَؤُلَاءِ وَ هُوَ عَلَى مَا يَقُولُونَ‏ يَعْنِي أَهْلَ الطَّوَافِ فَقَدْ سَلِمُوا وَ عَطِبْتُمْ وَ إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ عَلَى مَا تَقُولُونَ وَ لَيْسَ كَمَا تَقُولُونَ فَقَدِ اسْتَوَيْتُمْ وَ هُمْ فَقُلْتُ لَهُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ وَ أَيَّ شَيْ‏ءٍ نَقُولُ وَ أَيَّ شَيْ‏ءٍ يَقُولُونَ مَا قَوْلِي وَ قَوْلُهُمْ إِلَّا وَاحِدٌ فَقَالَ وَ كَيْفَ يَكُونُ قَوْلُكَ وَ قَوْلُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ يَقُولُونَ إِنَّ لَهُمْ مَعَاداً وَ ثَوَاباً وَ عِقَاباً وَ يَدِينُونَ بِأَنَّ فِي السَّمَاءِ إِلَهاً وَ أَنَّهَا عُمْرَانٌ وَ أَنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّ السَّمَاءَ خَرَابٌ لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ قَالَ فَاغْتَنَمْتُهَا مِنْهُ فَقُلْتُ لَهُ مَا مَنَعَهُ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا يَقُولُونَ أَنْ يَظْهَرَ لِخَلْقِهِ وَ يَدْعُوَهُمْ إِلَى عِبَادَتِهِ حَتَّى لَا يَخْتَلِفَ مِنْهُمُ اثْنَانِ وَ لِمَ احْتَجَبَ عَنْهُمْ وَ أَرْسَلَ إِلَيْهِمُ الرُّسُلَ وَ لَوْ بَاشَرَهُمْ بِنَفْسِهِ كَانَ أَقْرَبَ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ فَقَالَ لِي وَيْلَكَ وَ كَيْفَ‏ احْتَجَبَ‏ عَنْكَ‏ مَنْ أَرَاكَ قُدْرَتَهُ فِي نَفْسِكَ نُشُوءَكَ وَ لَمْ تَكُنْ وَ كِبَرَكَ بَعْدَ صِغَرِكَ وَ قُوَّتَكَ بَعْدَ ضَعْفِكَ وَ ضَعْفَكَ بَعْدَ قُوَّتِكَ وَ سُقْمَكَ بَعْدَ صِحَّتِكَ وَ صِحَّتَكَ بَعْدَ سُقْمِكَ وَ رِضَاكَ بَعْدَ غَضَبِكَ وَ غَضَبَكَ بَعْدَ رِضَاكَ وَ حُزْنَكَ‏ بَعْدَ فَرَحِكَ وَ فَرَحَكَ بَعْدَ حُزْنِكَ وَ حُبَّكَ بَعْدَ بُغْضِكَ وَ بُغْضَكَ بَعْدَ حُبِّكَ وَ عَزْمَكَ بَعْدَ أَنَاتِكَ وَ أَنَاتَكَ‏ بَعْدَ عَزْمِكَ وَ شَهْوَتَكَ بَعْدَ كَرَاهَتِكَ وَ كَرَاهَتَكَ بَعْدَ شَهْوَتِكَ وَ رَغْبَتَكَ بَعْدَ رَهْبَتِكَ وَ رَهْبَتَكَ بَعْدَ رَغْبَتِكَ وَ رَجَاءَكَ بَعْدَ يَأْسِكَ وَ يَأْسَكَ بَعْدَ رَجَائِكَ وَ خَاطِرَكَ‏ بِمَا لَمْ يَكُنْ فِي وَهْمِكَ وَ عُزُوبَ مَا أَنْتَ مُعْتَقِدُهُ عَنْ ذِهْنِكَ‏ وَ مَا زَالَ يُعَدِّدُ عَلَيَّ قُدْرَتَهُ الَّتِي هِيَ فِي نَفْسِي الَّتِي لَا أَدْفَعُهَا حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيَظْهَرُ فِيمَا بَيْنِي وَ بَيْنَهُ‏ عَنْهُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ وَ زَادَ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي الْعَوْجَاءِ حِينَ سَأَلَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع

قَالَ: عَادَ ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي إِلَى مَجْلِسِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَجَلَسَ وَ هُوَ سَاكِتٌ لَا يَنْطِقُ فَقَالَ: أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع كَأَنَّكَ جِئْتَ تُعِيدُ بَعْضَ مَا كُنَّا فِيهِ فَقَالَ أَرَدْتُ ذَلِكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَا أَعْجَبَ هَذَا تُنْكِرُ اللَّهَ وَ تَشْهَدُ أَنِّي ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ الْعَادَةُ تَحْمِلُنِي عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ ع فَمَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْكَلَامِ قَالَ إِجْلَالًا لَكَ وَ مَهَابَةً مَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي بَيْنَ يَدَيْكَ فَإِنِّي شَاهَدْتُ الْعُلَمَاءَ وَ نَاظَرْتُ الْمُتَكَلِّمِينَ فَمَا تَدَاخَلَنِي هَيْبَةٌ قَطُّ مِثْلُ مَا تَدَاخَلَنِي مِنْ هَيْبَتِكَ قَالَ يَكُونُ ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَفْتَحُ عَلَيْكَ بِسُؤَالٍ وَ أَقْبَلَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ أَ مَصْنُوعٌ أَنْتَ أَوْ غَيْرُ مَصْنُوعٍ فَقَالَ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ بَلْ أَنَا غَيْرُ مَصْنُوعٍ فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ ع فَصِفْ لِي لَوْ كُنْتَ مَصْنُوعاً كَيْفَ كُنْتَ تَكُونُ فَبَقِيَ عَبْدُ الْكَرِيمِ مَلِيّاً لَا يُحِيرُ جَوَاباً وَ وَلِعَ بِخَشَبَةٍ كَانَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ هُوَ يَقُولُ طَوِيلٌ عَرِيضٌ عَمِيقٌ قَصِيرٌ مُتَحَرِّكٌ سَاكِنٌ كُلُّ ذَلِكَ صِفَةُ خَلْقِهِ فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ فَإِنْ كُنْتَ لَمْ تَعْلَمْ صِفَةَ الصَّنْعَةِ غَيْرَهَا فَاجْعَلْ نَفْسَكَ مَصْنُوعاً لِمَا تَجِدُ فِي نَفْسِكَ مِمَّا يَحْدُثُ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ فَقَالَ لَهُ‏ عَبْدُ الْكَرِيمِ سَأَلْتَنِي عَنْ مَسْأَلَةٍ لَمْ يَسْأَلْنِي عَنْهَا أَحَدٌ قَبْلَكَ وَ لَا يَسْأَلُنِي أَحَدٌ بَعْدَكَ عَنْ مِثْلِهَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع هَبْكَ عَلِمْتَ أَنَّكَ لَمْ تُسْأَلْ فِيمَا مَضَى فَمَا عَلَّمَكَ أَنَّكَ لَا تُسْأَلُ فِيمَا بَعْدُ عَلَى أَنَّكَ يَا عَبْدَ الْكَرِيمِ نَقَضْتَ قَوْلَكَ- لِأَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ الْأَشْيَاءَ مِنَ الْأَوَّلِ سَوَاءٌ فَكَيْفَ قَدَّمْتَ وَ أَخَّرْتَ ثُمَّ قَالَ يَا عَبْدَ الْكَرِيمِ أَزِيدُكَ وُضُوحاً أَ رَأَيْتَ لَوْ كَانَ مَعَكَ كِيسٌ فِيهِ جَوَاهِرُ فَقَالَ لَكَ قَائِلٌ هَلْ فِي الْكِيسِ دِينَارٌ فَنَفَيْتَ كَوْنَ الدِّينَارِ فِي الْكِيسِ فَقَالَ لَكَ صِفْ لِيَ الدِّينَارَ وَ كُنْتَ غَيْرَ عَالِمٍ بِصِفَتِهِ هَلْ كَانَ لَكَ أَنْ تَنْفِيَ كَوْنَ الدِّينَارِ عَنِ الْكِيسِ وَ أَنْتَ لَا تَعْلَمُ قَالَ لَا فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع فَالْعَالَمُ أَكْبَرُ وَ أَطْوَلُ وَ أَعْرَضُ مِنَ الْكِيسِ فَلَعَلَّ فِي الْعَالَمِ صَنْعَةً مِنْ حَيْثُ لَا تَعْلَمُ صِفَةَ الصَّنْعَةِ مِنْ غَيْرِ الصَّنْعَةِ فَانْقَطَعَ عَبْدُ الْكَرِيمِ وَ أَجَابَ إِلَى الْإِسْلَامِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ وَ بَقِيَ مَعَهُ بَعْضٌ

فَعَادَ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ فَقَالَ أَقْلِبُ السُّؤَالَ فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع سَلْ عَمَّا شِئْتَ فَقَالَ مَا الدَّلِيلُ عَلَى حَدَثِ الْأَجْسَامِ فَقَالَ إِنِّي مَا وَجَدْتُ شَيْئاً صَغِيراً وَ لَا كَبِيراً إِلَّا وَ إِذَا ضُمَّ إِلَيْهِ مِثْلُهُ صَارَ أَكْبَرَ وَ فِي ذَلِكَ زَوَالٌ وَ انْتِقَالٌ عَنِ الْحَالَةِ الْأُولَى وَ لَوْ كَانَ قَدِيماً مَا زَالَ وَ لَا حَالَ لِأَنَّ الَّذِي يَزُولُ وَ يَحُولُ يَجُوزُ أَنْ يُوجَدَ وَ يُبْطَلَ فَيَكُونُ بِوُجُودِهِ بَعْدَ عَدَمِهِ دُخُولٌ فِي الْحَدَثِ وَ فِي كَوْنِهِ فِي الْأَزَلِ دُخُولُهُ فِي الْعَدَمِ وَ لَنْ تَجْتَمِعَ صِفَةُ الْأَزَلِ وَ الْعَدَمِ وَ الْحُدُوثِ وَ الْقِدَمِ فِي شَيْ‏ءٍ وَاحِدٍ فَقَالَ عَبْدُ الْكَرِيمِ هَبْكَ عَلِمْتَ فِي جَرْيِ الْحَالَتَيْنِ وَ الزَّمَانَيْنِ عَلَى مَا ذَكَرْتَ وَ اسْتَدْلَلْتَ بِذَلِكَ عَلَى حُدُوثِهِا فَلَوْ بَقِيَتِ الْأَشْيَاءُ عَلَى صِغَرِهَا مِنْ أَيْنَ كَانَ لَكَ أَنْ تَسْتَدِلَّ عَلَى حُدُوثِهِنَّ فَقَالَ الْعَالِمُ ع إِنَّمَا نَتَكَلَّمُ عَلَى هَذَا الْعَالَمِ الْمَوْضُوعِ فَلَوْ رَفَعْنَاهُ وَ وَضَعْنَا عَالَماً آخَرَ كَانَ لَا شَيْ‏ءَ أَدَلَّ عَلَى الْحَدَثِ مِنْ رَفْعِنَا إِيَّاهُ وَ وَضْعِنَا غَيْرَهُ وَ لَكِنْ أُجِيبُكَ مِنْ حَيْثُ قَدَّرْتَ أَنْ تُلْزِمَنَا فَنَقُولُ إِنَّ الْأَشْيَاءَ لَوْ دَامَتْ عَلَى صِغَرِهَا لَكَانَ فِي الْوَهْمِ أَنَّهُ مَتَى ضُمَّ شَيْ‏ءٌ إِلَى مِثْلِهِ كَانَ أَكْبَرَ وَ فِي جَوَازِ التَّغْيِيرِ عَلَيْهِ خُرُوجُهُ مِنَ الْقِدَمِ كَمَا أَنَّ فِي تَغْيِيرِهِ دُخُولَهُ فِي الْحَدَثِ لَيْسَ لَكَ وَرَاءَهُ شَيْ‏ءٌ يَا عَبْدَ الْكَرِيمِ فَانْقَطَعَ وَ خُزِيَ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْعَامِ الْقَابِلِ الْتَقَى مَعَهُ فِي الْحَرَمِ فَقَالَ لَهُ بَعْضُ شِيعَتِهِ إِنَّ ابْنَ أَبِي الْعَوْجَاءِ قَدْ أَسْلَمَ فَقَالَ الْعَالِمُ ع هُوَ أَعْمَى مِنْ ذَلِكَ لَا يُسْلِمُ فَلَمَّا بَصُرَ بِالْعَالِمِ‏ قَالَ سَيِّدِي وَ مَوْلَايَ فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ ع مَا جَاءَ بِكَ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ عَادَةُ الْجَسَدِ وَ سُنَّةُ الْبَلَدِ وَ لِنَنْظُرَ مَا النَّاسُ فِيهِ مِنَ الْجُنُونِ وَ الْحَلْقِ وَ رَمْيِ الْحِجَارَةِ فَقَالَ لَهُ الْعَالِمُ ع أَنْتَ بَعْدُ عَلَى عُتُوِّكَ وَ ضَلَالِكَ يَا عَبْدَ الْكَرِيمِ فَذَهَبَ يَتَكَلَّمُ فَقَالَ لَهُ ع‏ لا جِدالَ فِي الْحَجِ‏ وَ نَفَضَ رِدَاءَهُ مِنْ يَدِهِ وَ قَالَ إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُ وَ لَيْسَ كَمَا تَقُولُ نَجَوْنَا وَ نَجَوْتَ وَ إِنْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَمَا نَقُولُ وَ هُوَ كَمَا نَقُولُ نَجَوْنَا وَ هَلَكْتَ فَأَقْبَلَ عَبْدُ الْكَرِيمِ عَلَى مَنْ مَعَهُ فَقَالَ وَجَدْتُ فِي قَلْبِي حَزَازَةً فَرُدُّونِي فَرَدُّوهُ فَمَاتَ لَا رَحِمَهُ اللَّهُ.

خبر داد مرا مردی از اصحاب و گفت: من و ابن ابى العوجاء و عبدالله ابن مقفّع در مسجد الحرام بوديم، ابن مقفّع با دست اشاره به محل طواف كرد و گفت: اين مردم را كه مي بينى كسى از ايشان را شايسته نام انسانيت نمي دانم مگر آن شيخی که  نشسته است- مقصودش امام صادق (ع) بود- اما ديگران ناكسان و چهارپايانند؛ ابن ابى العوجاء گفت: چگونه اين نام را تنها شايسته ی اين شيخ می دانى گفت: براى اين كه آن چه را نزد او ديدم از علم و كياست نزد آنها نيافتم. ابن ابى العوجاء گفت: لازم است سخن تو را در باره او بيازمايم، ابن مقفّع گفت: اين كار را نكن كه مي ترسم عقيده‏ تو را فاسد كند: ابن ابى العوجاء گفت: نظر تو اين نيست بلكه مي ترسى نظرت نسبت به مقام شامخى كه براى او (امام صادق ع) توصيف كردى نزد من سست شود، ابن مقفّع گفت: اگر چنين گمانى نسبت به من داری ، برخيز و نزد او برو و تا می توانى خود را از لغزش نگهدار و مهار از دست مده كه تو را در بند كند و آن چه به سود يا زيان تو باشد كه بر او عرضه كنى علامت گذار يا آزمايش كن. راوى گويد: ابن ابى العوجاء برخاست و من و ابن مقفّع نشسته بوديم، چون ابن ابى العوجاء برگشت، گفت: واى بر تو پسر مقفّع: (كه مقام او را كوچك دانستى، به عقيده من) اين مرد از جنس بشر نيست، بلكه اگر در دنيا روحى باشد كه هر گاه خواهد با كالبد انسانی هويدا شود و هر گاه خواهد روحى ناپيدا گردد، اين مرد است!!، ابن مقفّع گفت: چطور، گفت: نزد او نشستم چون ديگران رفتند و من تنها ماندم، بى‏پرسش من فرمود: اگر حقيقت چنان باشد كه اينها مي گويند- و همان طور هم هست- (مقصودش مسلمين طواف‏كننده بود) آنها رستگارند و شما هلاكيد و اگر چنان باشد كه شما گوئيد- در صورتى كه چنان نيست شما با آنها برابريد. من گفتم: خدايت رحمت كند- مگر ما چه مي گوئيم و آن ها چه مي گويند، گفته ما و آنها يكى است. فرمود: چگونه گفتار تو با آنها يكى است:؛ در صورتى كه آنها معتقدند كه معاد و پاداش و كيفرى دارند و معتقدند كه در آسمان معبوديست و آن جا (با وجود فرشتگان) آباد است و شما عقيده داريد آسمان خراب است و كسى در آن نيست. ابن ابى العوجاء گفت: من اين سخن را از او غنيمت دانستم و گفتم: اگر مطلب چنانست كه اينها مي گويند (و خدائى هست) چه مانعى دارد كه بر مخلوقاتش آشكار شود و آنها را به پرستش خود بخواند تا حتّى دو نفر از مردم با هم اختلاف نكنند؟ چرا از آنها پنهان گشته و فرستادگانش را به سوى ايشان گسيل داشته اگر خود بى‏واسطه اين كار را مي كرد، راه ايمان مردم به او نزديكتر مي شد؟ به من فرمود: واى بر تو! چگونه پنهان گشته بر تو، كسى كه قدرتش را در وجود خودت به تو نمایانده است، پيداشدنت بعد هيچ بودنت، بزرگساليت بعد كودكى، نيرومنديت بعد ناتوانى و ناتوانيت پس از نيرومندى، بيماريت بعد سلامتی و سلامتیت پس از بيمارى، خرسنديت بعد از خشم و خشمت پس از خرسندى، و اندوهت بعد از شادى و شاديت پس از اندوه، دوستيت بعد دشمنى و دشمنيت پس از دوستى، تصميمت بعد درنگت و درنگت پس از تصميم، خواهشت بعد از نخواستن و نخواستنت پس از خواهش، تمايلت بعد هراست و هراست پس از تمايل. اميدت بعد از نااميدى و نااميديت پس از اميد، به خاطر آوردن آن چه در ذهنت نبود و و از یاد بردن آن چه را که مي دانستى از ذهنت، به همين نحو پشت سر هم قدرت خدا را كه در وجودم بود و نمي توانستم انكار كنم برايم مي شمرد كه معتقد شدم به زودى در اين مباحثه بر من غالب خواهد شد.

راوى گويد روز دوم ابن ابى العوجاء برگشت و در مجلس امام صادق عليه السلام خاموش نشست و دم نمي زد، امام فرمود: گويا آمده‏اى كه بعضى از مطالبى را كه در ميان داشتيم تعقيب كنى؟ گفت: همين را خواستم‏ اى پسر رسول خدا! امام به او فرمود: جای تعجّب است از اين كه تو خدا را انکار می کنی و به اين كه من پسر رسول خدايم گواهى می دهى!! گفت: عادت مرا به اين جمله وادار مي كند؟ امام فرمود: پس چرا سخن نمی گوئى؟ عرض كرد: از جلال و هيبت شما است كه در برابرتان زبانم  بند آمده ، من دانشمندان را ديده و با متكلمين مباحثه كرده‏ام ولى مانند هيبتى كه از شما به من دست دهد هرگز به من روى نداده است فرمود: چنين باشد ولى من در پرسش را به رويت باز مي كنم، سپس به او توجه كرد و فرمود: تو مصنوعى يا غير مصنوع (ساخته‏شده‏ئى يا ساخته نشده و به خودی خود پيدا شده‏اى) عبد الكريم بن ابى العوجاء گفت: ساخته نشده‏ام، امام فرمود: براى من بيان كن كه اگر ساخته شده بودى چگونه مي بودى؟ عبد الكريم مدّتى طولانی سر  در گريبان شد و پاسخ نمي داد و به چوبى كه در مقابلش بود ور مي رفت و مي گفت: دراز، پهن؛ گود، كوتاه، متحرّك ساكن همه اين ها صفت مخلوق است، امام فرمود: اگر براى مصنوع (ساخته شده) صفتى جز اين ها نمی دانى بايد خودت را هم مصنوع بدانى زيرا در خودت ، از اين امور حادث شده مى‏يابى. عبد الكريم گفت: از من چيزى پرسيدى كه هيچ كس پيش از تو نپرسيده بود و كسى بعد از تو هم نخواهد پرسيد، امام فرمود: فرضاً بدانى درگذشته از تو نپرسيده‏اند از كجا مي دانى كه در آينده نمي پرسند علاوه بر اين كه با اين سخن گفتار خود را نقض كردى زيرا تو معتقدى كه همه چيز از روز اول مساوى و برابر است پس چگونه چيزى را مقدّم و چيزى را مؤخر مي دارى؟ (يعنى تو كه منكر صانع (خدا) هستى نسبت وجود و عدم را به اشياء و حوادث برابر مي دانى و تقدم و تأخرى قائل نيستى پس چگونه در كلامت گذشته و آينده آوردى) اى عبد الكريم! توضيح بيشترى برايت‏ دهم: بگو بدانم اگر تو كيسه جواهرى داشته باشى و كسى به تو بگويد: در اين كيسه اشرفى هست و تو بگوئى نيست، او به تو بگويد اشرفى را براى من تعريف كن و تو اوصاف آن را ندانى، آيا تو مي توانى ندانسته بگوئى اشرفى در كيسه نيست؟ گفت: نه. امام فرمود، جهان هستى كه طول  و عرضش از كيسه جواهر بزرگتر است. شايد در اين جهان مصنوعى باشد زيرا كه تو صفت مصنوع را از غير مصنوع تشخيص نمي دهى، عبد الكريم درماند ولى بعضى از رفقايش اسلام آوردند و بعضى هم با او در كفر باقى ماندند.

روز سوم برگشت و گفت مي خواهم كه من پرسش كنم، امام فرمود: هر چه می خواهى بپرس، عرض كرد: دليل بر حادث شدن اجسام چيست ؟ امام فرمود: من هيچ چيز كوچك و بزرگ را نمى‏بينم مگر اين كه چون چيزى مانندش به آن ضميمه شود بزرگتر شود، و در این زوال (نابود شدن چيز كوچك) و انتقال از حالت اول (كه كوچك بود به حالت دوم كه بزرگ گشت نشان می دهد که حادث است.) و اگر قديم بود نابود و متغيّر نمی گشت زيرا آن چه نابود و متغيّر می شود رواست كه پيدا شود و از ميان برود پس با بود شدنش بعد از نابودى داخل در حدوث می شود و با بودنش در ازل داخل در عدم می گردد (اگر آن چيز كوچك را ازلى فرض كنيم اكنون معدوم است زيرا اكنون به جاى او چيز بزرگتری وجود دارد) و صفت ازل و عدم و حدوث و قدم در يك چيز جمع نمی شود. عبد الكريم گفت: فرض در صورت جريان حالت كوچكى و بزرگى و زمان گذشته و حال مطلب چنان باشد كه فرمودى و بر حدوث اجسام استدلال نمودى ولى اگر چيزها همگى به كوچكى خود باقى بمانند از چه راه بر حدوث آنها استدلال‏ مى‏كنيد؟ امام فرمود: بحث ما روى همين جهان موجود است اگر اين جهان موجود را برداريم و جهان ديگرى به جاى آن بگذاريم هيچ چيز از اين جهان نابود شده ،و همين نابود شدن و بوجود آمدن ديگرى دلالتش بر حدوث بيشتر نيست ؟ ولى باز هم من از همين راه كه فرض كردى بر ما احتجاج كنى جوابت را می گويم . ما مي گوئيم اگر همه چيز پيوسته به حالت  كوچكى باقى بماند در عالم فرض جايز و صحيح است كه اگر به هر چيز كوچكى چيزى مانندش را ضميمه كنيم بزرگتر می شود و جايز بودن اين تغيير آن را از قدم خارج می كند و در حادث شدن داخل می نمايد، اى عبد الكريم ديگر سخنى ندارى، عبد الكريم درماند و رسوا گشت .

چون سال آينده شد امام (ع) در حرم مكه به او برخورد کرد ، يكى از شيعيان به حضرت عرض كرد:ابن ابى العوجاء مسلمان شده؟ فرمود: او نسبت به اسلام كور دل است، مسلمان نشده است . چون ابن ابى العوجاء چشمش به امام افتاد: گفت: اى آقا و مولاى من!! امام فرمود: براى چه اين جا آمدى؟ گفت: براى عادت تن و سنّت ميهن و براى اين كه ديوانگى و سرتراشى و سنگ پرانى مردم را ببينم. امام فرمود: اى عبد الكريم تو هنوز بر سركشى و گمراهيت پابرجائى؟ عبد الكريم رفت  تا با  امام سخنى گويد، كه امام (ع) فرمود: در حج مجادله روا نيست و عبايش را تكان داد و فرمود: اگر حقيقت چنان باشد كه تو می گوئى- در صورتى كه چنان نيست- ما و تو رستگاريم و اگر حقيقت چنان باشد كه ما می گوئيم- و چنان هم هست- ما رستگاريم ‏و تو هلاك، عبد الكريم رو باطرافيان خود كرد و گفت در دلم دردى احساس مى‏كنم مرا برگردانيد، چون او را برگشت دادند جان سپرد خدايش نيامرزد.

ثبت دیدگاه

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.