پ
پ

  بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

در سلسله مباحث اصول عقاید آمده است که اساس و پایه ی دین، توحید و عدل است:

“اِنَّ اَساسَ الدّینِ التّوحیدُ و العَدلُ” (التوحید/ باب ۵ / ج ۱/ شیخ صدوق)

به خاطر اهمیت موضوع ، در ابتدا به حدیثی ارزشمند از امیر المؤمنین (ع) در “حکمت ۴۷۰ نهج البلاغه” اشاره می کنیم که به گفته ی بزرگانِ اصول دین، این دو کلمه ، تمام علوم توحید و عدل را با گستردگی آن در بر دارد؛ و اگر درباره ی مباحث خداشناسی و عدل نبود، جز همین دو کلمه برای تمام افراد بشر کافی بود. و این دو کلمه آن است:

” سُئِلَ عنِ التّوحیدِ وَ العَدلِ، فَقالَ عَلَیهِ السَّلام: اَلتّوحیدُ الّا تَتَوَهَّمَهُ، وَ اَلعَدلُ اَلّا تَتَّهِمَهُ.”

“از امام راجع به توحید و عدل پرسیدند، حضرت فرمودند: توحید آن است که خدا را در وهم نیاوری (که در مباحث توحید به آن پرداخته شده است) و عدل این است که خدا را متّهم نسازی.”

بنا براین بیان شریف، عدل این نیست که بگوییم خدا عادل است و ظلم نمی کند؛ بلکه عدل به این معنا می باشد که خدا را متهم به فعل خود مسازی و آنچه را به واسطه ی آن ملامت و سرزنش می شوی، به خدا نسبت ندهی.

در حدیث ارزشمند دیگری به مانند روایت فوق حائز اهمیت فراوان در زمینه مباحث اعتقادی ، از امام صادق (ع) راجع به عدل خدا پرسیده شد، حضرت فرمودند:

وَ اَمَّا العَدلُ فَأَن لا تَنسِبَ أِلی خالِقِکَ ما لامَکَ عَلَیهِ” (التوحید/ باب ۵ / ج ۱/ شیخ صدوق)

” عدل این است ، آنچه را که بر خودت گوارا نمی دانی و به واسطه ی آن فعل سرزنش می شوی، به خدا نسبت ندهی.”

حال سؤالی مطرح است و آن این است: ما چه چیزی را برای خودمان گوارا نمی دانیم و به واسطه ی آن سرزنش می شویم؟

ما به گناهان و مکروهات، ظلم، اجحاف، بی عدالتی و … ملامت و سرزنش می شویم و برای ما گوارا نمی باشد و این افعال را نباید به خدا نسبت دهیم.

بله خدا عادل است و ستمگر نیست. ولی بحث عدل این نیست بلکه بحث عدل که طبق روایات وارده از ائمه علیهم السّلام اساس دین است ( ألتّوحید/ باب ۵ /حدیث ۱/شیخ صدوق ) این است :
اختیار انسان قادرِ مختار در آنچه خداوند به او امر و نهی کرده است که اگر مختاریت انسان ثابت شود، عدل خدا ثابت می شود.

در مبحث عدل خدا را متّهم به فعل انسان ننماییم، متّهم نکردن خدا به فعل انسان به چه معنا می باشد؟ یعنی  آنچه به واسطه انجام آن سرزنش و ملامت می شویم به خداوند متعال نسبت ندهیم، در یک کلام فعل خدا و انسان را جدا بدانیم  و نظام تکوین را مطابق نظام تشریع ندانیم.

ما، در عالم خلق دو نظام و دو فعل داریم :

۱٫       نظام تکوین 

در نظام تکوین؛ فاعل، خداوندِ قادرِ متعال است. مانند خلقت آسمان ها و زمین و حرکت سیّارات و خورشید و ماه و نوردهی ستاره ها و خلقت عالم و …، که این ها به افعال انسان ربطی ندارد.

۲٫       نظام تشریع

در نظام تشریع؛ فاعل، انسانِ قادرِ مختار است که خداوند متعال از ملک خودش به او قدرت و اختیارِ لحظه به لحظه تملیکی داده است.
کلیه ی افعال اختیاری از جمله افعالی که خدا انسان را به آن ها امر کرده مثل عبادات و مستحبّات و … و نیز آنچه را که از آن نهی کرده مثل مَناهی و گناهان و … . را انسان با اختیار خودش انجام میدهد.
 
دریک جمله باید عرض کنیم خدا در آنچه ما را به آن  امر کرده و از آن ها نهی کرده، اختیار داده است، و با قدرت و اختیار تملیکی خدا، ما (انسان) فعل انجام می دهیم.

عدل خدا این است که نظام تکوین را مطابق نظام تشریع ندانی. عدل خدا دائرمدار این مطلب است که فعل اختیاری انسان را اثبات کنی و گناهان بندگان را به خدا نسبت ندهی.

در پایان مطلب ، به حدیثی از پیامبر مکرّم اسلام (ص) اشاره می کنیم که حضرت فرمودند:

 ” وَ لا وَصَفَهُ بِالعَدلِ مَن نَسَبَ اِلَیهِ ذُنوبُ عِبادِهِ” (التوحید/ باب ۲ / ج ۱۰/ شیخ صدوق)

” کسی که گناهان بندگان  را به خدا نسبت دهد، او را توصیف به عدل نکرده است.”
یعنی کسی که اعتقاد داشته باشد گناه کردن بندگان، مشیّت خدا بوده است  و گناهان بندگان را به گردن خدا بیندازد و نظام تکوین را مطابق نظام تشریع بداند، خدا را توصیف به عدل نکرده است.
این در صورتی است که مشیّت خدا، قدرت و اختیار تملیکی اوست که به تمام انسان ها داده است و این از عدل او می باشد.
به همین جهت بحث معاد باز می شود که بر اساس اختیار انسان ها که مستند به خودشان و منقطع از خدا معاصی را انجام داده اند، در قیامت حساب و کتاب می شوند، و بهشتی و جهنّمی بودن افراد مشخص می شود، لذا در مباحث اصول دین  معاد زیر مجموعه ی عدل قرار می گیرد.

مباحث عنوان شده در این درس عبارتند از
:
۱٫ معنای واقعی عدل
۲٫ آیا افعال ما فعل خداست؟
۳٫ ما به چه چیزی سرزنش می شویم؟
۴٫ اختیار انسان در آنچه خدا به او امر و نهی کرده
۵٫ فرق نظام تکوین و تشریع
۶٫ عدل خدا اثبات فعل اختیاری انسان
۷٫ بهشتی و جهنمی بودن افراد چگونه مشخص می شود؟
   و …

ادامه ی مباحث را در درس های آینده پی می گیریم.

نوشته های مشابه

عدل(درس اول)
2 هفته قبل
عدل(درس دوم)
2 هفته قبل
عدل(درس سوم)
2 هفته قبل
عدل(درس چهارم)
2 هفته قبل

ثبت دیدگاه

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.