پ
پ
عدل (درس دوّم)

بسم الله الرحمن الرحیم

درس دوّم

در درس گذشته به این موضوع پرداختیم که برای اثباتِ عدلِ خدا باید مختاریتِ انسان را ثابت کنیم و ببینیم، کنهِ اختیار چیست؟ برای اثبات این موضوع همگی شما را به فطرت و وِجدانتان رجوع دادیم و یافتید که در درونیّات و نیّات (اشرفِ نفس) و اعمالِ خارجی (اخسِّ نفس) منقطعِ از خدا و با امکاناتِ خدا شما توجّه می کنید، به چه چیزی توجّه می کنید؟

 به ماهیّاتِ مقدورتان، و می یابید که در ایجاد، اعدام و ابقاءِ توجّهتان، کمالِ آزادی را دارید و به انجام و ترکِ فعلتان مختارید، بر این اساس وقتی فعل به وجود آمد واجب می شود و اینگونه نیست که ما مجبور به انجام دادن فعل باشیم و فعلمان منتهی به فعل خدا بشود و خدا از آستین انسان فعلش را انجام بدهد، همگیِ افعالمان توجّهاتی است که در موطنِ نفس، به ماهیّات می شود و به آزادی هم انجام می پذیرند.

 ما واقعیتِ حرف(ب) را ایجاد می کنیم و وِجدان می کنیم که به ضرورت و اِلزام به وجود نیاورده ایم و می یابیم که زمامِ وجودِ او (حرف ب ) بدست ماست و هر لحظه که بخواهیم می توانیم توجّهمان را از آن منصرف کنیم و موجودیتِ او را از میان برداریم. تا زمانی که به حرف (ب) توجّه نکرده ایم، حرفِ (ب) واجب نشده و ممکنُ الوجود می باشد . زمانی که حرف ( ب ) را توجّه کردیم، و آن را موجود نمودیم واجب می شود پس ( الشَّیئُ مالَم یوجَد لَم یَجِب ) درست می باشد پس همگی افعال ما انسان ها ، چه داخلی و چه خارجی، توجه های بِالآلَة و مِن دونِ الآلَة می باشد منتها ما تنها چیزی را که مالک و واجدیم، توجّهِ ما می باشد، بقیه امکاناتِ خدا می باشد که به وسیله ی امکانات و وسائلِ خدا ما بدونِ هیچ الزام و اجباری فعل انجام می دهیم.
 می یابیم که وقتی غذا می خوریم دست ها مال ما نمی باشد دهان، لب ها، زبان، دندان ، بشقاب ، غذا و غیره مالِ ما نمی باشد هیچیک از این ها مال ما نمی باشد بلکه همگیِ افعال و آفریده های خداوند است و چون در مالکیتِ ما نمی باشد هر لحظه ممکن است از سوی خداوندِ مالک و فاعل، دگرگون شوند مثلا وقتی دستِ ما به سوی بشقابِ غذا دراز می شود، ممکن است دستمان خشک شود یا بشقاب بشکند یا هنگامی که غذا را به نزدیک دهانمان می آوریم لب هایمان شکل خاصی به خود بگیرد یا دهان، غذا را به حلق انتقال ندهد یا غذا به معده نرسد و…. پس روشن می شود که این ها همه در مالکیّتِ خدا هستند چون اگر آلات و ابزار و اندامِ ما وابستگیِ وجود ،به ما داشتند محال بود که از خواسته ی ما تخلّفی داشته باشند امّا این آلات و ابزار و اندام ها به اذنِ الهی در تسخیرِ ما قرار گرفته اند و هرشکلی که ما بخواهیم به کارمان می آیند و کارگزارانِ ما هستند و اندام هایِ ما چون به اذنِ خدا مسخَّرِ ما گشته اند هرگز از خواستِ ما تخطّی نمی کنند اگر چه از آنِ ما نیستند. اگر هر یک از این عوامل در میان نباشند فعل ما انجام نمی گردد اگر غذا نباشد، یا دست کارش را انجام ندهد یا دهان و مِری آن چنان که ضروری است رفتار نکنند غذا خوردن انجام نمی پذیرد پس تفویض نشده است و خدا کنار نکشیده است و از سلطلنتِ خود خارج نشده.

 در همه ی این افعال، می بینیم که فعلِ ما توجّهی است که به ماهیّتِ غذا خوردنِ خارجی کرده ایم . ما به ماهیّتِ غذا خوردن توجّه می کنیم و اندام هائی که در تسخیرِ ما هستند را بلافاصله به کار می اندازیم و فعل را انجام می دهیم. 

در همگی افعالمان می یابیم که فعل، توجّهِ ماست و اندام  و  اعضاء و لوازم و زمینه ها تماماً بستگی به خدا دارند، می یابیم که در این توجّه کردن، تعلّق و فعلِ ما و اختیارِ ما علّتِ تامّه و موجِبِه است، می یابیم  که در این توجّه کردن به ماهیتِ غذا خوردن آزاد هستیم و عاملی در بیرون از ذات ما، ما را متوجّه و مجبور به ماهیّت غذا خوردن نکرده است. می یابیم، که هر لحظه می خواستیم، می توانستیم از آن دست بکشیم ولو اینکه همه ی دواعی و علل خارجی هم آماده باشد پس خدا ما را مجبور به انجام فعل نکرده است و علت تامّه و ملزمه افعال ما، توجّهِ ما به ماهیّات مقدورمان می باشد پس جبری در کار نیست ، مثال دیگری که می توانیم بزنیم در موردِ روزه ی ماهِ مبارکِ رمضان می باشد که تمامی مبادی از قبیلِ تصوّر، تصدیق ، شوق، شوقِ اکید و قّوه ی مُنبَثِّه در عَضُل، در ما هست ولی ما اختیار داریم و از باطل کردن روزه ی خودمان جلوگیری می کنیم. این اصل را در همه کارهای عادی می یابیم اما در کارهای اضطراری و اکراهی چنین نیست مثالی که یکی از دانشمندان بزرگوار در مسائل اعتقادی در موارد افعالِ اضطراری و یا اکراهی می زد این بود که  با توجّهِ شما نبوده و فعل شما نمی باشد این است که هنگامی که در حال راه رفتن هستید حواستان نیست  و پایتان به پارچ آب می خورد و می شکند، شکستن پارچِ آب را به ما منتسب نمی کنند، نمی گویند شما پارچ را شکستید بلکه می گویند پارچ آب شکست، زیرا در آن حالت شما توجّه به ایجاد کردنِ ماهیّتِ راه رفتن داشته اید و به ماهیت پا زدن به پارچ توجه نداشته اید، لذا راه رفتن را به شما منتسب می کنند اما شکستن پارچ را انتساب به شما نمی دهند. وِجدانیِ ماست که ملاک، در انتسابِ حقیقیِ فعلی بر هر شخص، توجّهِ او به ماهیّتِ آن فعل است نه چیز دیگر و اگر این کار را به او نسبت دهند مجازی است نه حقیقی.

 حال می گوئیم که چون عملِ من عبارت از توجّه شد، توجّه را هم بِالوِجدان می یابیم که به آزادی خودم است پس در اعمال هیچ جبری نیست ( فَلاجَبر )، و به جهت اینکه اعمال تمامش در مفروضِ اشیائی است که کلاً از اختیارِ من خارج هستند و زَمامِشان به دست خداست پس ( فَلاتَفویض ).

بر همین مبناست که در مورد افعال خداوندِ متعال و انسانِ مختار امام کاظم عَلَیهِ السَّلام در اصول کافی جلد اول صفحه ۲۰۶ فرموده اند ( َعَن أبِی الحَسَن موسَی بنِ جَعفَر قالَ: لایَکونُ شَییءٌ فِی السَّمواتِ و لا فِی الأرضِ إلّا بِسَبع : بِقَضاءٍ وَ قَدَرٍ وَ إرادَةٍ  وَ مَشیَّةٍ وَ کِتابٍ وَ أجَلٍ و إذنٍ فَمَن زَعَمَ غَیر هذا فَقَد کَذَبَ عَلَی اللهِ أو رَدَّ عَلَی اللهِ عَزَّوَجَلَّ )

امام کاظم علیه السّلام  فرمودند:

هیچ اتّفاقی در آسمان ها و زمین نمی افتد مگر به هفت چیز (که ما طبق روایات دیگر به ترتیب ذکر می کنیم) مشیّت، اِراده، قَدَر، قَضا، اِذن کتاب و اَجَل ( که آخرین مورد ( أجَل ) مربوط به قیامت یا طول عمر یا زمان غیبت امام زمان (ع)  و … اشاره شده است ) ، و هر کس غیر از این مطلب فوق را گمان کند خدا را تکذیب کرده یا رد کرده است ( ان شاءالله توضیح کامل این روایت  را در درس های آینده عدل و بخش ابواب روائیِ عدل، مورد بحث قرار می دهیم ).   

 خلاصه این که: واقعیّتِ افعال ما چه کارهایِ داخلی (افعال اشرف نفس) و چه کارهایِ خارجی (افعال اخسِّ نفس) توجّهاتی هستند که در حالت اول بدون آلات و ابزار و در حالت دوم با آلات و ابزار، به ماهیّت افعال تعلق می گیرند (آن آلات هم به اذنِ خداوند در تسخیرِ ما هستند) و ما می یابیم که به آزادی توجّه می کنیم و در این توجّه کردن هیچ عاملی حتّی خداوند متعال مَدخلیّت ندارد و فعلِ توجّه، منقطع از همگیِ عواملِ خارجی انجام می گیرد.   ادامه مباحث را در درس های آیــــــــــنده پــــــــی می گیریم.

نوشته های مشابه

عدل(درس اول)
2 هفته قبل
عدل(درس سوم)
2 هفته قبل
عدل(درس چهارم)
2 هفته قبل

ثبت دیدگاه

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.